Waarom verhalen vertellen cruciaal is om de transitie te maken naar een circulaire economie

Waarom verhalen vertellen cruciaal is om de transitie te maken naar een circulaire economie

Het is ons succesverhaal: PHI Factory bestaat vijf jaar en kan niet wachten op nog meer vele jaren om  impact te maken. Een van onze kernwaarden is dat we met aanstekelijk enthousiasme onze kennis en kunde van de circulaire economie willen overdragen. Daarom geven we al vijf jaar lang wekelijks met veel plezier en enthousiasme inspiratiesessies, gastcolleges, workshops en keynotes. En omdat duurzaamheid zo’n lekker allesomvattend begrip is en omdat circulaire economie soms ook maar ingewikkeld klinkt, gebruiken we vaak pakkende feitjes en cijfers om abstracte theorie praktisch en begrijpelijk te maken. Maar om mensen écht in beweging te brengen moeten we beter beslagen ten ijs komen: met verhalen. Niet alleen succesverhalen, ook, juist, de verhalen waarin alles fout ging.

Vorige week was ik een presentatie aan het voorbereiden en ik wilde iets vertellen over Earth Overshoot Day. Dit is de dag in het jaar dat we wereldwijd de hoeveelheid grondstoffen hebben gebruikt die door de aarde voor één jaar aangemaakt kunnen worden. Dus, zoals ik wel vaker doe, surfte ik even snel naar de website van overshootday.org om de afbeelding die ik nodig had in een hoge resolutie te downloaden voor mijn presentatie.

Wat ik zag was een update van de berekening per land voor 2021. Ik was verbaasd, ik had die update nog niet verwacht, zo vroeg in het jaar. Mijn verbazing sloeg over in ontsteltenis. De Nederlandse Earth Overshoot Day valt dit jaar op 27 april, terwijl dat vorig jaar nog 3 mei was. Deze dag valt dit jaar dus 6 dagen eerder dan in 2020. Het lijkt wel alsof de pandemie geen invloed heeft gehad op onze consumptie. Niet in de verminderende zin tenminste. Zucht.

Maar terwijl ik de afbeelding download en in mijn presentatie voeg voel ik al wat enthousiasme opkomen. Want alhoewel de boodschap me onthutst, heb ik een mega actueel en krachtig feitje te pakken voor mijn presentatie. Hiermee kan ik mijn publiek precies datzelfde gevoel van ontsteltenis bezorgen.

Niet omdat ik het leuk vind om mijn publiek aan het schrikken te maken. Maar wel om ze bewust te maken. Want als je hoort dat je wij als mensen, als consumenten, op deze enorme aardbol verantwoordelijk zijn voor een grondstofgebruik dat 3x de natuurlijke capaciteit van de aarde omvat, dan komt dat wel even binnen. Of als je hoort dat als we de uitstoot van broeikasgassen niet snel terugdringen, dat het klimaat zover opwarmt dat de zeespiegel in 2100 zo’n 3 meter gestegen zal zijn.[i] Als je dat hoort als Nederlander, waar we nu al wonen onder zeeniveau, dan betekent dat toch iets. Of als je hoort dat als je een jaar lang één dag in de week geen vlees eet, dat je bij elkaar dan 6 kilo vlees laat liggen. De impact daarvan staat gelijk aan 587 kilometer autorijden en 750 liter water.[ii] Dan besef je je hoeveel impact jij zelf kunt maken, toch?

Maakt het ons bewust? Ja.
Doen we er ook iets mee? Mwah. 

Want de wetenschap dat we het beter kunnen doen, zouden moeten doen, werkt niet per se motiverend. Het is een beetje zoals met die coronakilo’s: we zouden toch wat vaker een rondje moeten gaan wandelen, gaan sporten of wat minder eten. Van die gedachte word je ook niet blij. Dan kan ik de boodschap nog zo enthousiast overbrengen, maar met schuldgevoel en bangmakerij gaan we de wereld niet redden.

Hoe dan wel? “We moeten minder powerpoint gebruiken en meer verhalen vertellen” antwoorde Jan Terlouw vorig jaar in een interview met Yvette. Want wat er gebeurt wanneer we verhalen vertellen, is dat je gaat meeleven met de hoofdpersonen. Je voelt empathie en je wil dat het goed komt met de hoofdpersoon: een happy ending, net zoals in de film of in een boek. Jan heeft talloze prachtige boeken geschreven, in Het Hebzuchtgas beschrijft hij de gevolgen van de klimaatverandering in verhaalvorm: een sprookje voor jong en oud. Bij PHI Factory gebruiken we het verhaal uit dit boek als setting voor de Circulaire Escape Room die we een paar jaar geleden ontwikkeld hebben. Want leren over circulaire economie en duurzaamheid mag en móet ook leuk zijn, vinden wij. En daarbij hoort het vertellen van verhalen. Het is zelfs cruciaal in de transitie naar een circulaire economie.

Het vertellen van verhalen creëert verbinding tussen mensen. Succesverhalen waarin een obstakel overwonnen is zijn inspirerend, maar ook menselijk. Dat is zó belangrijk als we het hebben over duurzaamheid. Want de waarheid is een bittere pil, die wil je niet slikken. Zelf vind ik het heel belangrijk, en eerlijk gezegd soms ook moeilijk, om niet met het vingertje te gaan wijzen. Een van de meest sprekende voorbeelden is de boodschap: ‘je moet minder vlees eten’. Veel mensen, jij misschien ook, zullen denken: ik moet helemaal niets. Ik vertel in mijn presentaties daarom vaak over die vrijdagmiddagen dat ik (in betere tijden) in de zon op het terras zit met een biertje en er een schaal (rundvlees)bitterballen voor mijn neus verschijnt. Geen ruggengraat. Dan is mijn wil om te kiezen voor duurzaamheid ook lang niet zo sterk als op andere momenten. Yvette vertelt vaak het verhaal over haar studententijd als ze Earth Overshoot Day uitlegt: namelijk over hoe ze aan het eind van haar studiefinanciering steevast nog een stukje maand over had en daarom op broodjes met pindakaas leefde.

Het tovert een lach op je gezicht. Je herkent de worsteling, niemand is perfect. En die menselijkheid maakt dat we elkaar beter begrijpen en fouten van elkaar én onszelf beter verdragen en accepteren. Bovendien maakt het dat we van elkaar leren: van een succesverhaal leer je soms, maar word je vooral ook heel blij. We leren pas écht van de verhalen waarin het knettert. Waarin alles fout ging, maar een belangrijke les geleerd is. We zijn allemaal op zoek naar de heilige graal, de oplossing om de klimaatverandering en diens gevolgen te beperken. Dan gaan we toch niet allemaal zelf het wiel uitvinden?

Dus: vertel! Vertel over die keer dat je duurzame campagne averechts werkte en in je gezicht opblies. Vertel over de eindeloze uren die je in de telefonische wachtrij stond toen je naar informatie over de herkomst en impact van je product zocht. Vertel over die keer dat je een perfect project had staan op papier, maar de financiering niet rond kreeg of juridische regels je tegenzaten. Maar ook over hoe je op een dag toch de top van die berg zult bereiken. Of vertel over hoe je bij de supermarkt toch steeds weer kiest voor die plofkip, omdat biologische kip drie keer zo duur is.

Wees niet bang en neem je podium in. Dat hebben wij geleerd van Manon de Groot van de Storytelling Fabriek en we kunnen het iedereen aanraden. Ze geeft cursussen, workshops voor individuen en voor groepen en geeft je daarin precies de tools en technieken die je nodig hebt om jouw plek in te nemen en een verhaal te vertellen. Door elkaar verhalen te vertellen brengen we elkaar in beweging. Dat is pas een succesverhaal.

 

[i] Marjolijn Haasnoot et al., Mogelijke gevolgen van versnelde zeespiegelstijging voor het Deltaprogramma. Een verkenning, Deltares (18 september 2018).
[ii] Nationale Week zonder Vlees, berekening door Blonk Consultants. https://weekzondervlees.nl/waarom-doen-we-dit/